~ Կարոլինա Եսայանի ուսումնական բլոգ ~

«Մի մրահոն աղջիկ տեսա» 

Մի մրահոն աղջիկ տեսա
Ռիալտոյի կամուրջին,
Հորդ մազերը – գետ գիշերվա,
Եվ հակինթներ` ականջին:

Աչքերը սև — արևներ սև,
Արևների պես անշեջ,
Գալարում էր մեջքը թեթև
Ծաղկանկար շալի մեջ:

Աչքս դիպավ աչքի բոցին,
Ու գլուխըս կախեցի.
Ժպտաց ժպտով առեղծվածի,
Հավերժական կանացի:

Միամիտ չեմ` հավատամ քեզ.
Տառապանքս փորձ ունի. –
Մի մրահոն կույս էր քեզ պես,
Կոտրեց սիրտս պատանի …

1. Ըստ բանաստեղծության նկարագրի՛ր աղջկան։

Աղջիկը մրահոն էր, գեղեցիկ ու նուրբ։ Նա ուներ երկար, խիտ մազեր, սև ու վառ աչքեր և գեղեցիկ ժպիտ։ Նրա կերպարը շատ գրավիչ էր։

2. Մեկնաբանի՛ր ,,առեղծվածային ժպիտ,, արտահայտությունը։ 

Սա նշանակում է խորհրդավոր ժպիտ, որի մեջ ինչ-որ գաղտնիք կա։ Այդ ժպիտը և՛ գեղեցիկ է, և՛ անհասկանալի։

3. Մեկնաբանի՛ր բանաստեղծությունը։ 

Բանաստեղծը տեսնում է մի գեղեցիկ աղջկա և հիանում նրանով, բայց հիշում է իր անցյալի ցավը, քանի որ մի նման աղջիկ կոտրել էր իր սիրտը։ Դրա համար նա զգուշանում է։

Ռավեննայում

Արարատի ծեր կատարին
Դար է եկել, վայրկյանի պես,
Ու անցել:

Անհուն թվով կայծակների
Սուրն է բեկվել ադամանդին,
Ու անցել:

Մահախուճապ սերունդների
Աչքն է դիպել լույս գագաթին,
Ու անցել:

Հերթը հիմա քոնն է մի պահ.
Դու էլ նայիր սեգ ճակատին,

Ու անցիր…

1. Ինչպե՞ս է ներկայացվում ժամանակի անցողիկությունը։

Ժամանակը ներկայացվում է որպես արագընթաց երևույթ: Դարերն անցնում են վայրկյանի պես։

2. Ի՞նչ է խորհրդանշում Արարատը։ 

Արարատը խորհրդանշում է հավերժություն, ուժ և հայ ժողովրդի պատմությունը։

3. Ի՞նչ ուղերձ է փոխանցում բանաստեղծությունը։ 

Բանաստեղծությունը ասում է, որ կյանքը կարճ է, մարդը գալիս ու անցնում է, իսկ մեծ արժեքներն ու պատմությունը մնում են։

Fe — Երկաթ

Երկաթը (Fe) ամենակարևոր և ամենատարածված մետաղներից մեկն է Երկրի վրա։ Այն հանդիսանում է բազմաթիվ օգտակար համաձուլվածքների հիմք, հատկապես՝ պողպատի և թուջի։

Ֆիզիկական հատկություններ

Արծաթագույն-մոխրագույն մետաղ է

Ուժեղ և դիմացկուն է

Լավ հաղորդում է ջերմություն և էլեկտրականություն

Մագնիսական է (կարող է մագնիսանալ)

Հալման ջերմաստիճան՝ բարձր

---

Քիմիական հատկություններ և ռեակցիաներ

1) Թթվածնի հետ (ժանգոտում)

Երկաթը օդի և խոնավության ազդեցությամբ ժանգոտում է.

Ռեակցիա՝
Fe + O₂ + H₂O → Fe₂O₃·nH₂O (ժանգ)

Սա շատ դանդաղ օքսիդացում է, որը քայքայում է մետաղը։

2) Թթուների հետ

Երկաթը փոխազդում է թթուների հետ՝ առաջացնելով աղ և ջրածին։

Օրինակ՝
Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑

---

3) Թթվածնի հետ բարձր ջերմաստիճանում

Fe + O₂ → Fe₃O₄

---

4) Հալոգենների հետ

Fe + Cl₂ → FeCl₃

---

Կիրառություն

Պողպատի արտադրություն

Շինարարություն (շենքեր, կամուրջներ)

Մեքենաշինություն

Գործիքներ և սարքավորումներ

Մագնիսներ և էլեկտրատեխնիկա

---

Հետաքրքիր փաստեր

1. Երկաթը մարդու արյան կարևոր մասն է. հեմոգլոբինը պարունակում է Fe, որը տեղափոխում է թթվածին։

2. Երկրի միջուկի մեծ մասը կազմված է երկաթից։

3. Մաքուր երկաթը հազվադեպ է հանդիպում բնության մեջ, հիմնականում գտնվում է հանքանյութերի տեսքով։

4. Երկաթը կարող է «վերամշակվել» անվերջ՝ առանց որակը կորցնելու։

5. Եթե երկաթ չլիներ, չէին լինի մեքենաներ, շենքեր և շատ տեխնոլոգիաներ, ինչպես այսօր։

---

Ազդեցություն և խնդիրներ

Ժանգոտումը թուլացնում է մետաղը

Արտադրության ժամանակ կարող է աղտոտում առաջանալ

Շատ երկաթի փոշին կարող է վնասել առողջությանը

Բայց ճիշտ օգտագործման դեպքում այն անվտանգ և օգտակար է

ա) Նշան՝ Fe

բ) Կարգաթիվ, միջուկի լիցք՝ Z = 26

գ) Ատոմի բաղադրություն → պրոտոններ 26, նեյտրոններ մոտ 30 (⁵⁶Fe), էլեկտրոններ 26

դ) Պարբերություն 4, լրիվ լրացված էներգիական մակարդակներ 3
(K=2, L=8, M=14, N=2 էլեկտրոն)

ե) Խումբ 8 (VIII B), կողմնային ենթախումբ, արտաքին մակարդակում 2 էլեկտրոն

զ) Էլեկտրոնների բաշխում ըստ մակարդակների → 2, 8, 14, 2

է) Էլեկտրոնային բանաձև → 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d⁶ 4s²

ը) Հատկություններ՝ մետաղական հատկությունները ուժեղ արտահայտված են, երկաթը լավ հաղորդում է ջերմություն և էլեկտրականություն, մագնիսանում է

թ) Պարզ նյութ՝ երկաթ (Fe)
Բարդ նյութեր՝ Fe₂O₃ (երկաթի օքսիդ), Fe₃O₄, FeCl₃, FeSO₄

ժ)

Ատոմի զանգված՝
m₀ ≈ 56 · 1.66·10⁻²⁴ գ ≈ 9.296·10⁻²³ գ

Օքսիդ՝ Fe₂O₃ →
Mᵣ = 56·2 + 16·3 = 112 + 48 = 160

Զանգվածային հարաբերություններ՝
Fe : O = 112 : 48 = 7 : 3

Զանգվածային բաժին՝
Fe = 112/160 = 0.70
O = 48/160 = 0.30

Մոլային բաժին՝
2 մոլ Fe → 1 մոլ Fe₂O₃
Fe = 2/5, O = 3/5

New English File Pre-intermediate: Grammar: Used to page 80-81

Grammar: Passive page 82-83

I used to go out a lot.

He used to hate school.

They didn’t use to be friends.

She didn’t use to like him.

Did you use to wear glasses?

Սովորել՝  դաս 59 Լոռու մարզ, էջ 157-159 պատմել, պատասխանել բլոգում ստորև գրված հարցերին․

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1. Նկարագրե՛ք Լոռու մարզի աշխարհագրական դիրքը:

Լոռի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսում։ Այն սահմանակից է Վրաստանին և մի քանի հայկական մարզերի։ Մարզը ունի կարևոր դիրք, քանի որ այստեղով անցնում են հիմնական ճանապարհներ ու երկաթուղի, որոնք կապում են Հայաստանը հյուսիսի և այլ շրջանների հետ։

2. Վերլուծե՛ք Լոռվա մարզի բնառեսուրսային ներուժը:

Լոռին հարուստ է բնական ռեսուրսներով։ Կան պղնձի և բազմամետաղների հանքեր, շինանյութեր (գրանիտ, կավ), ջրային պաշարներ (գետեր և ջրաէլեկտրակայանների հնարավորություն), անտառներ և արոտավայրեր: Բնական պայմանները նպաստում են թե՛ արդյունաբերությանը, թե՛ գյուղատնտեսությանը։

3. Առանձնացրե՛ք Լոռու քաղաքները և հայտնի գյուղերը:

Քաղաքներ՝ Վանաձոր, Սպիտակ, Ալավերդի, Ստեփանավան, Տաշիր, Աղթալա

Հայտնի գյուղեր՝ Օձուն, Մեծավան, Գուգարք, Մարգահովիտ, Ջրաշեն։

4. Մարզում արդյունաբերության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Լոռու մարզում գերակշռում են հանքարդյունաբերությունը (պղինձ, մետաղներ), էներգետիկան (ջրաէլեկտրակայաններ, ջէկ), քիմիական արդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն:

5. Գյուղատնտեսության մեջ ի՞նչ ճյուղեր են գերակշռում։

Գյուղատնտեսության մեջ զարգացած են անասնապահությունը (հատկապես տավարաբուծություն), կաթի և պանրի արտադրությունը, կարտոֆիլի մշակությունը, հացահատիկային տնտեսությունը, այգեգործությունը:

6. Մարզում ինչպիսի՞ նշանավոր վայրեր գիտես։

Սանահինի վանքային համալիրը, Հաղպատի վանքային համալիրը, Օձունի վանքը, Ախթալայի վանքն ու բերդը, ինչպես նաև Թռչկանի ջրվեժը։ Այս վայրերը հայտնի են իրենց պատմական արժեքով և գեղեցիկ բնությամբ։

7. Ինչ առանձնահատկությամբ է աչքի ընկնում մարզը։

Լեռնային ու անտառային բնությամբ, հարուստ հանքերով, պատմական վանքերով, զարգացած անասնապահությամբ, արդյունաբերական կենտրոններով:

8. Վերլուծր՛ր Լոռու բնակչության առանձնահատուկ գծերը։

Բնակչությունը մոտ 226 հազար է, քաղաքային բնակչությունը մեծ է, խոշոր քաղաքները կենտրոնացած են հովիտներում, վերջին տարիներին բնակչությունը նվազում է արտագաղթի պատճառով, նվազ բնական աճ ունի (մահացությունը հաճախ բարձր է ծնելիությունից), մարզը ունի զարգացած քաղաքային կենտրոններ, հատկապես Վանաձոր:

Սիրելի սովորողներ, խնդրում եմ ներբեռնել դասագիրքը:

Առաջադրանք 1

Ղարաբաղ­յան շարժման ընդլայնումը/117

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Իգոր Մուրադյան — Ղարաբաղյան շարժման նախաձեռնողներից, «Ղարաբաղ» կոմիտեի ստեղծման գաղափարի հեղինակներից։

Սիլվա Կապուտիկյան — հայ հայտնի բանաստեղծուհի և հասարակական գործիչ, ակտիվորեն աջակցել է շարժմանը։

Զորի Բալայան — գրող, հրապարակախոս, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվ մասնակից։

Վաչե Սարուխանյան — շարժման առաջին կազմակերպիչներից։

Ալեքսան Հակոբյան — «Ղարաբաղյան շարժման հայաստանյան կոմիտեի» անդամ։

Աշոտ Մանուչարյան — շարժման ակտիվ մասնակից, հետագայում պետական գործիչ։

Բաբկեն Արարքցյան — կոմիտեի անդամ, հետագայում ՀՀ պետական գործիչ։

Դավիթ Վարդանյան — շարժման կազմակերպիչներից։

Լևոն Տեր-Պետրոսյան — կոմիտեի անդամ, հետագայում Հայաստանի առաջին նախագահ։

Համբարձում Գալստյան — շարժման ակտիվ առաջնորդներից։

Ռաֆայել Ղազարյան — կոմիտեի անդամ, շարժման գաղափարախոսներից։

Սամսոն Ղազարյան — կոմիտեի անդամ։

Սամվել Գևորգյան — շարժման ակտիվ մասնակից։

Վազգեն Մանուկյան — կոմիտեի անդամ, հետագայում վարչապետ։

Վանո Սիրադեղյան — կոմիտեի անդամ, հետագայում պետական գործիչ։

Կարեն Դեմիրճյան — ՀԽՍՀ ԿԿ առաջին քարտուղար, պաշտոնանկ արվեց շարժման ընթացքում։

Սուրեն Հարությունյան — նշանակվեց Կարեն Դեմիրճյանի փոխարեն։

Ղարաբաղ կոմիտե — 1988 թ. ստեղծված կազմակերպչական մարմին, որը ղեկավարում էր Ղարաբաղյան շարժումը։

Հատուկ դրություն — իշխանությունների կողմից սահմանված խիստ կառավարման ռեժիմ՝ հասարակական կարգը վերահսկելու համար։

Պարետային ժամ — սահմանված ժամային ռեժիմ, որի ընթացքում քաղաքացիների ազատ տեղաշարժը արգելվում կամ սահմանափակվում է։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ Ա2
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ Սպիտակի երկրաշարժը։

Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով զոհվեց ավելի քան 25 հազար մարդ, հարյուր հազարավոր մարդիկ մնացին անօթևան, ավերվեց Հայաստանի տարածքի մոտ մեկ երրորդը, և հանրապետությունը կրեց մեծ տնտեսական վնասներ։ Այն նաև խորացրեց սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամը։

բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր կատարվեցին Շարժումն
առաջնորդելու նպատակով։

Շարժումը կազմակերպելու և ղեկավարելու համար ստեղծվեց Ղարաբաղ կոմիտե-ն, որը համակարգում էր հանրահավաքները, ներկայացնում ժողովրդի պահանջները և կազմակերպում պայքարը։

գ. Վերլուծի՛ր։ Ինչպե՞ս էր ընթանում ներքաղաքական
պայքարը Շարժման և Կոմուսի միջև։

Պայքարը ընթանում էր լարված քաղաքական պայքարի պայմաններում։ Շարժումը հանրահավաքներով և զանգվածային ճնշմամբ պահանջում էր միացում, իսկ կոմունիստական իշխանությունները փորձում էին սահմանափակել այն՝ մերժումներով, պարետային ժամով և հատուկ դրությամբ։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված «Ղարաբաղ» կոմիտեի ստեղծումը։

Այն պայմանավորված էր շարժումը կազմակերպված ղեկավարելու անհրաժեշտությամբ և ազգային պահանջները միասնական ձևով ներկայացնելու նպատակով։

2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով էր Շարժումը ստիպում իշխանություններին կատարելու իր պահանջները։

Զանգվածային հանրահավաքների, ցույցերի, գործադուլների և հասարակական ճնշման միջոցով։

3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ է Սպիտակի երկրաշարժը որակվում աղետալի և ավերիչ։

Որովհետև այն բերեց մեծ թվով մարդկային զոհերի, բնակավայրերի ավերման, անօթևանության և երկարատև տնտեսական ու սոցիալական ծանր հետևանքների։

Առաջադրանք 2

Հայաստանի անկախության հռչակումը /էջ120

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Բորիս Ելցին — Ռուսաստանի նախագահ, որը 1991 թ. կանխեց ԽՍՀՄ հեղաշրջման փորձը և նպաստեց ԽՍՀՄ փլուզմանը։

Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ) — 1989 թ. ստեղծված քաղաքական կազմակերպություն, որի նպատակն էր Հայաստանի անկախության հաստատումը։

Կուսակցական կառույց — կազմակերպված քաղաքական միավորում, որն ունի ծրագիր, ղեկավարություն և անդամներ։

Երկիշխանություն — իրավիճակ, երբ երկրում միաժամանակ գործում են երկու ազդեցիկ իշխանական կենտրոններ։

ԳԽ նախագահ — Գերագույն խորհրդի ղեկավար, պետության բարձրագույն օրենսդիր մարմնի նախագահ։

Անկախության մասին հռչակագիր — պաշտոնական փաստաթուղթ, որով հայտարարվում է պետության անկախությունը։

Համամիութենական հանրաքվե — ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքում անցկացվող հանրաքվե՝ ընդհանուր հարցերի շուրջ։

Կենտրոն — ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունը, հիմնականում Մոսկվայում գտնվող ղեկավար մարմինները։

Մոսկվա — ԽՍՀՄ և Ռուսաստանի մայրաքաղաքը, որտեղ գտնվում էր կենտրոնական իշխանությունը։

Անկախ պետությունների համագործակցություն (ԱՊՀ) — ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ստեղծված պետությունների համագործակցային միություն։

Ալմա Աթա — քաղաք, որտեղ ստորագրվեց ԱՊՀ ստեղծման հռչակագիրը։

Հորիզոնական հարաբերություններ — պետությունների միջև հավասար իրավունքներով համագործակցային հարաբերություններ։

Աշխարհակարգ — պետությունների միջև քաղաքական և միջազգային հարաբերությունների ընդհանուր համակարգ։

Սոցիալ-տնտեսական միասնական համակարգ — միասնական տնտեսական և հասարակական կառավարման համակարգ, ինչպիսին կար ԽՍՀՄ-ում։

Համակեցական միջավայր — հասարակության մեջ մարդկանց համատեղ կյանքի և համագործակցության պայմանները։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ ուղղությամբ ընթացավ Շարժումը «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամների ազատ
արձակումից հետո։

Կոմիտեի անդամների ազատ արձակումից հետո շարժումը նոր թափ ստացավ և Ղարաբաղի հարցից աստիճանաբար անցավ Հայաստանի անկախության գաղափարին։ Այդ նպատակով ստեղծվեց Հայոց համազգային շարժում (ՀՀՇ)։

բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլերով Հայաստանը հաստատեց իր անկախությունը։

Հայաստանը մերժեց ԽՍՀՄ համամիութենական հանրաքվեն, կազմակերպեց սեփական անկախության հանրաքվեն, և 1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին ժողովուրդը քվեարկեց անկախության օգտին։ Դրանից հետո Հայաստանը պաշտոնապես հռչակվեց անկախ պետություն։

գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ ԽՍՀՄ-ում հեղաշրջման փորձի ձախողումը։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ

Ձախողումը ցույց տվեց, որ ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունը թուլացել էր։ Դա արագացրեց միության փլուզումը և հանրապետությունների անկախացումը։

ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված Շարժման մարտավարության փոփոխությունը
1989 թ. կեսերից։

Քանի որ պարզ դարձավ, որ Ղարաբաղի հարցը հնարավոր չէ լուծել ԽՍՀՄ պայմաններում, շարժումը իր հիմնական նպատակը դարձրեց Հայաստանի անկախությունը։

2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով
հաստատվեց Հայաստանի անկախությունը։

Քաղաքական պայքարի, ընտրությունների, անկախության հռչակագրի ընդունման և հանրաքվեի միջոցով։

3. Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ փլուզումը։

ԽՍՀՄ-ը թուլացել էր տնտեսական ճգնաժամից, քաղաքական անկայունությունից և հանրապետությունների անկախանալու ձգտումից, ինչը վերջապես բերեց նրա փլուզմանը։

Առաջադրանք 3

Հայաստանի Հանրապետությունը կայացման ճանապարհին/էջ 124

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Կոմուս • քաղաքական մենաշնորհ • օրենսդիր • գործադիր • բանակաշինություն
• միջկուսակցական պայքար • Սահմանադրություն • կիսանախագահական և խորհրդարանական համակարգեր
• դատական եռաստիճան համակարգ • Սահմանադրական դատարան • ազգային օրենսդրություն
• արդյունաբերական շղթա • պլանային տնտեսություն • ազատ շուկայական հարաբերություններ
• սեփականաշնորհում • էներգետիկ ճգնաժամ • աղետի գոտի • «Նաիրիտ» գործարան • Մեծամորի ատոմակայան

ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ տեսք ուներ Հայաստանի կառավարման համակարգը նախագահի պաշտոնի հիմնադրումից ի վեր։ Ի՞նչ արդյունք ունեցան առաջին
նախագահական ընտրությունները։
բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ քայլեր արվեցին պետական համակարգի ստեղծման ու զարգացման ուղղությամբ։
գ. Վերլուծի՛ր։ ԽՍՀՄ փլուզումը ի՞նչ հետևանքներ թողեց
Հայաստանի տնտեսական կյանքում:

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էին պայմանավորված Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները։
2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով
էին Հայաստանում հաստատվում նոր պետական
կառավարման կարգերը։
3. Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ նշանակություն ուներ Կոմկուսի
քաղաքական մենաշնորհի վերացումը։

ՊԱՏՃԱՌ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔ
• ԽՍՀՄ արտադրական միասնական ցանցի վերացման պատճառով Հայաստանում քիչ արտադրատեսակներ
կային, որ կարող էին մրցունակ լինել համաշխարհային շուկայում։ Որպես օրինակ կարելի է հիշատակել 1989 թ.
փակված և 1991 թ. վերագործարկված «Նաիրիտ» գործարանը։
Ի՞նչ էր ԽՍՀՄ արտադրական շղթան։ Կարո՞ղ ես պատկերացնել ու բացատրել դրա կառուցվածքը։ Ի՞նչ ես
կարծում՝ ինչո՞ւ այդ ցանցից առանձնացած երկրները արտադրատեսակների հարցում մրցունակության
խնդիր ունեին։ Արդյո՞ք այդպիսի տնտեսական կառուցվածքը ճիշտ կամ հարմար է որևէ պետության համար

Կրթությունը հին ժամանակներում անհասանելի բարձունք էր սովորական մարդկանց համար: Կրթություն կարող էին ստանալ միայն ունևոր ընտանիքների զավակները: Սակայն կյանքի առաջընթացի հետ կրթություն ունենալու պահանջը և անհրաժեշտությունը մեծանում էր: Եվ առանց կրթության հնարավոր չէր անգամ ոչ մեծ պահանջարկ ունեցող աշխատանք կատարել: Հիմա կրթության անհրաժեշտությունը մեծացել է, քանի որ և՛ կենցաղը, և՛ արդյունաբերությունը պահանջարկ ունեն գոնե միջին գրագիտության մարդկանց: Հիմա մարդիկ պետք է օգտվեն կյանքը հեշտացնող սարքերից, իսկ դրանցից օգտվելու համար, պետք է ունենան գոնե փոքր գիտելիքների պաշար: Գուցե կրթությունը հիմա բարձր մակարդակի վրա է, և դա իրոք լավ է: Բայց կյանքը միշտ առաջ է շարժվում, գիտությունը զարգանում է, և զարգացման զուգընթաց ավելի բարձրակարգ մասնագետների կարիք է ունենում: Դա նշանակում է, որ առաջընթացին վերջ չկա: Ապագա դպրոցներում կարող է վերանալ ուսուցչի դերը և նրանց փոխարինելու կգան արհեստական բանականության ծրագրերը: Մի կողմից դա լավ է, քանի որ կրթությունը աստիճանաբար վերածվում է ինքնակրթության՝ հեշտանում է, բայց մյուս կողմից, դա նաև կարող է վերացնել մարդկային առողջ շփումը, որը շատ մեծ դեր է խաղում մարդկային հոգեբանության գործում:

Եթե դպրոցներ չլինեին, մարդիկ կլինեին ոչ միայն անգրագետ, այլ հոգեպես դատարկ, անձկտում, աննպատակասլաց, և անտարբեր: Րաֆֆին իր «Խենթը» վիպակում պատմում էր, թե ինչպես էր Վարդանը դիտում երեխաներին դպրոց գնալիս: Գյուղերում դպրոցները եղել են եկեղոցուն կից, ուսուցիչները հիմնականում եղել են եկեղեցու սպասավորներ, որոնք իրենք ևս չեն տիրապետել մեծ գիտելիքների: Երբ Վարդանը տեսավ դպրոց, որը տարբերվում էր իր իմացած դպրոցներից, շատ ուրախացավ և գնահատեց: Նա անմիջապես մտածեց, որ դպրոցը ավարտելուց հետո աշակերտները կունենան մեծ գիտելիքի պաշար, և կարող են տիրապետել կրակելու և գյուղատնտեսության արվեստին: Երեխաները բացի հիմնական կրթությունից, ստանում էին նաև լրացուցիչ աշխարհիկ գիտելիքներ: Սա ցույց է տալիս, որ հայ մտավորականությունը միշտ էլ հասկացել է կրթության դերն ու նշանակությունը, ազգի պահպանման և զարգացման ճանապարհին: Խորհրդային Հայաստանում նույնպես շեշտը դրվել է մասայական կրթության զարգացման վրա, որը 30 — 40 տարիների ընթացքում տվել մեծ արդյունքներ: Սկսել էին շատացնել դպրոցները, թե՛ գյուղերում, թե՛ քաղաքներում, և կրթությունը դարձրել պարտադիր: Այդպես բնակչության 84 տոկոսը ստացավ առաջնային կրթություն:

Այսպիսով՝ կրթությունը և դպրոցը, դա մարդկության ապագան է: Որքան կարողանանք բարձրացնել մեր դպրոցներում կրթության մակարդակը, ապա կունենանք լավ հասարակություն բարձր արժեքներով և մեծ ինտելեկտով:

476;478-ա,գ;480-ա,գ;482-ա,ե;483

ա) f(2) = |2 — 1|

f(2) = 1

_

բ) f(0) = |0 — 1|

f(0) = |-1|

f(0) = 1

_

գ) f(-2) = |-2 — 1|

f(-2) = |-3|

f(-2) = 3

ա)

բ)

գ)

դ)

ա)

բ)

գ)

դ)

ա)

բ)

գ)

դ)

Թեման.Լույս:Լույսի տարածում:Լույսի անդրադարձումը:Լույսի անդրադարձման օրենքը:Լույսի բեկում:Լույսի բեկման օրենքը:

Դասարանում քննարկվող հարցեր.

1.Ինչ է լույսը՝ըստ Նյուտոնի և ըստ Հյուգենսի

Նյուտոնի կարծիքով լույսը կազմված է փոքր մասնիկներից (կորպուսկուլներից), որոնք շարժվում են ուղիղ գծով։

Հյուգենսի կարծիքով լույսը ալիք է, որը տարածվում է միջավայրում։

2.Որ լուսատու մարմինն են անվանում լույսի կետային աղբյուր;

Այն լուսատու մարմինը, որի չափերը շատ փոքր են մինչև ընդունիչ սարքը եղած հեռավորության համեմատ, կոչվում է լույսի կետային աղբյուր։

3.Լուսի բնական և արհեստական աղբյուրները

Լույսի բնական աղբյուրներն են՝ արևը, աստղերը, կայծակը, լուսատտիկը։
Արհեստական աղբյուրներն են՝ էլեկտրական լամպը, մոմը, լազերը, գազայրիչի բոցը։

4.Որն է Արեգակի ր Լուսնի լուսարձակման տարբերությունները

Արեգակը ինքնուրույն լույս է արձակում և բնական լույսի աղբյուր է։
Լուսնի ինքնուրույն լույս չի արձակում, այլ անդրադարձնում է Արեգակի լույսը։

5.Ինչ է լուսի ճառագայթը

Լույսի ճառագայթը այն ուղիղ գիծն է, որը ցույց է տալիս լույսի տարածման ուղղությունը։

6.Ինչպես է տարածվում լույսը համասեռ միջավայրում

Թափանցիկ համասեռ միջավայրում լույսը տարածվում է ուղիղ գծով։

7.Ինչպես են առաջանում ստվերը և կիսաստվերը

Ստվերը առաջանում է, երբ անթափանց մարմինը ամբողջությամբ փակում է լույսի ճանապարհը։
Կիսաստվերը առաջանում է, երբ լույսի միայն մի մասն է փակվում, իսկ մյուս մասը հասնում է տվյալ տեղ։

8.Որ լույսն է կոչվում անդրադարձած

Այն լույսը, որը մարմնի մակերևույթին ընկնելուց հետո փոխում է ուղղությունը և վերադառնում է նույն միջավայր, կոչվում է անդրադարձած լույս։

9.Ինչով են տարբերվում ցրիվ և հայելային անդրադարձումները

Ցրիվ անդրադարձման դեպքում լույսը մակերևույթից անդրադառնում է տարբեր ուղղություններով։
Հայելային անդրադարձման դեպքում լույսը անդրադառնում է մեկ որոշակի ուղղությամբ և տալիս է հստակ պատկեր։

10.Ինչ է օպտիկական սկավառակը :

Օպտիկական սկավառակը հատուկ սարք է, որով ուսումնասիրում են լույսի անդրադարձման և բեկման երևույթները։

11.Ինչ է ճառագայթի անկման հարթությունը

Այն հարթությունը, որն անցնում է ընկնող ճառագայթով և ընկման կետում մակերևույթին տարված ուղղահայացով, կոչվում է անկման հարթություն։

12.Որ անկյունն է կոչվում անկման անկյուն, և որը անդրադարձման անկյուն

Անկման անկյունը ընկնող ճառագայթի և ուղղահայացի կազմած անկյունն է։
Անդրադարձման անկյունը անդրադարձած ճառագայթի և ուղղահայացի կազմած անկյունն է։

13.Ձևակերպել լույսի անդրադարձման օրենքը

Անդրադարձած ճառագայթը գտնվում է անկման հարթության մեջ, իսկ անդրադարձման անկյունը հավասար է անկման անկյանը։

14.Ինչու է առարկայի պատկերը հարթ հայելում  կոչվում կեղծ:Ինպես են կառուցում այդ կեղծ պատկերը

Կոչվում է կեղծ, որովհետև պատկերը երևում է հայելու հետևում, բայց իրականում այնտեղ գոյություն չունի։
Կառուցելու համար անդրադարձած ճառագայթները մտովի շարունակում են դեպի հայելու հետևը մինչև հատվելը։

15.Որ երևույթն է կոչվում լույսի բեկում;

Լույսի ճառագայթի ուղղության փոփոխությունը մի միջավայրից մյուսն անցնելիս կոչվում է լույսի բեկում։

16.Ձևակերպել լուսի բեկման օրենքը

Բեկված ճառագայթը գտնվում է անկման հարթության մեջ, իսկ անկման անկյան սինուսի հարաբերությունը բեկման անկյան սինուսին տվյալ միջավայրի համար հաստատուն մեծություն է։

17.Անկման,թե բեկման անկյունն է ավելի մեծ,երբ լույսը՝

ա) օդից անցնում է ջուր — անկման անկյունը մեծ է բեկման անկյունից։
բ) ջրից անցնում է օդ — բեկման անկյունը մեծ է անկման անկյունից։

Սովորել՝Է .Ղազարյանի   դասագրքից էջ 95-ից մինչև  էջ105-ը

Լրացուցիչ առաջադրանք.Գ.Մխիթարյանի<<Գիտելիքների ստուգման առաջադրանքներ ՝մաս II>>գրքից,կատարել էջ121-ից մինչև էջ132:

Էվոլյուցիայի ապացույցներ։Էջ 80-83

1. Ի՞նչ է էվոլյուցիան:

Էվոլյուցիան կենդանի օրգանիզմների երկարատև փոփոխության և զարգացման գործընթացն է։

2. Էվոլյուցիայի ինչպիսի՞ ապացույցներ գիտեք:

Բրածո մնացորդներ — հին կենդանիների և բույսերի քարացած մնացորդներն են, որոնց միջոցով գիտնականները իմանում են, թե ինչ օրգանիզմներ են ապրել անցյալում։

Հնէաբանական ապացույցներ — բրածոների ուսումնասիրությամբ հայտնաբերվում են անցումային ձևեր, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես են մի տեսակները փոխվել ու դարձել ուրիշ տեսակներ։

Սաղմնաբանական ապացույցներ — տարբեր կենդանիների սաղմերը զարգացման սկզբում նման են իրար, ինչը ցույց է տալիս նրանց ընդհանուր ծագումը։

Հոմոլոգ օրգաններ — տարբեր օրգանիզմների նման կառուցվածք ունեցող օրգաններ են, որոնք ապացուցում են ընդհանուր նախնու գոյությունը։

Ռուդիմենտներ (մնացորդային օրգաններ) — օրգաններ են, որոնք հիմա քիչ կամ ոչ մի կարևոր դեր չունեն, բայց նախնիների մոտ օգտակար են եղել։

ԴՆԹ-ի ուսումնասիրություն — օրգանիզմների գենետիկական նմանությունը ցույց է տալիս նրանց ազգակցական կապերն ու ընդհանուր ծագումը։

3. Թվարկե՛ք հնէաբանության ներկայացրած՝ Էվոլյուցիայի մասին վկայող փաստերը:

Բրածո մնացորդների հայտնաբերում

Անցումային ձևերի հայտնաբերում (օրինակ՝ Archaeopteryx)

Անհետացած օրգանիզմների գոյության ապացույցներ

4. Ինչի՞ մասին է վկայում ողնաշարավորների սաղմերի նմանությունը։

Այն ցույց է տալիս, որ նրանք ունեն ընդհանուր նախնի և առաջացել են նույն ծագումից։

5. Ըստ ձեզ՝ ինչո՞վ են կարևոր էվոլյուցիայի ապացույցները:

Էվոլյուցիայի ապացույցները կարևոր են, որովհետև օգնում են հասկանալ կենդանի օրգանիզմների ծագումը, նրանց զարգացման ուղին և տեսակների միջև կապերը։

f (O2) = 20%

(0.2)

V (O2) = ? մ³

Երկ. 10

լայն. 6

Բարձ. 3

10 x 6 x 3 = 180

180 x 0.2 = 36

Բնական գազի 90% մետաղ գազն է (CH4)

CH4 + O2 = CO2 + H2O

5մ3 Բնական գազը ինչքան օդ է ծախսում ամեն օր

__

5 × 0.9 = 4.5 մ³ CH₄

4.5 × 2 = 9 մ³ O₂

9 / 0.20 = 45 մ³

—

Եզրակացություն՝

փակ տարացքներում այրում չկատարել: