Բակտերիոֆագերը փոքրիկ վիրուսներ են, որոնք հատուկ իրենց համար մի նպատակի ունեն՝ վարակել և ոչնչացնել բակտերիաները։ Նրանք չեն վնասում մարդկանց կամ կենդանիների բջիջները, և հենց սա է նրանց մի առանձնահատկությունը։ Մարդիկ առաջին անգամ բակտերիոֆագերը նկատեցին ավելի քան 100 տարի առաջ, մոտ 1915–1917 թվականներին։ Հետազոտողները նկատեցին, որ որոշ հեղուկներ կարողանում են ոչնչացնել բակտերիաները, և այդ հայտնագործությունը շատ հետաքրքիր էր։ Նրանք անվանեցին այս վիրուսներին «բակտերիոֆագ», ինչը նշանակում է «բակտերիա ուտող»։
Բակտերիոֆագերը ունեն հետաքրքիր կառուցվածք։ Նրանք ունեն գլուխ, որտեղ պահվում է վիրուսի գենետիկ նյութը՝ DNA կամ RNA, և ունեն երկար փորիկներ, որոնք օգնում են կպչել բակտերիայի մակերեսին։ Փորիկների ծայրերում կան փոքրիկ հենասյուներ, որոնք հատուկ պրոտեինների միջոցով ճանաչում են ճիշտ բակտերիան, այն բակտերիան, որի մեջ պետք է ներթափանցեն։ Այս կառուցվածքը շատ պարզ է, բայց շատ արդյունավետ՝ ֆագերը հենց դրա շնորհիվ կարող են արագ ու ճիշտ ընտրել իրենց թիրախը։
Բակտերիոֆագերի պատմությունը
20-րդ դարի սկզբին բժշկությունն ու գիտությունը կանգնած էին մեծ մարտահրավերի առաջ։ Մարդիկ հաճախ մահանում էին բակտերիալ հիվանդություններից, օրինակ՝ դիզենտերիայից, տիֆից կամ շահպատակալ հիվանդություններից, և բժիշկները չէին գտնում արդյունավետ ու անվտանգ միջոցներ նրանց բուժելու համար։ Այդ ժամանակ դեռ անհայտ փոքրիկ մասնիկներ կան սնանկանում, որ կարողանում էին ոչ միայն հայտնաբերվել, այլև բակտերիաներ ոչնչացնել։
Առաջին քայլը դրեց անգլիացի բակտերիոլոգ Ֆրեդերիկ Թվորտը, ով 1915 թվականին ուսումնասիրելիս նկատեց, որ մի անտեսանելի ֆենոմեն կարող է հանել բակտերիաները՝ կարծես դրանք թուլացնեն կամ կործանում։ Նրա դիտարկումը գրեթե չգրավորեց, բայց նախապատրաստեց ճանապարհը ավելի մեծ հայտնագործության համար։
Ամենանշանավոր և հայտնի բացահայտումը արվում է Ֆելիքս դ’Էրելլեի կողմից 1917 թվականին։ Նա ֆրանսիական Պաստյուրի ինստիտուտում ուսումնասիրում էր դիզենտերիայով հիվանդների նմուշները և նկատեց մի փոքրիկ «չտեսանելի թշնամի», որը կարողանում էր ոչնչացնել բակտերիաները։ Դ’Էրելլեն այս փոքրիկ մասնիկը անվանեց բակտերիոֆագ, այսինքն՝ «բակտերիա ուտող»՝ հունարեն «phagein» բառից՝ «ուտել»:
Այդ բացահայտումը դարձավ մեծ քայլ բժշկության պատմության մեջ։ Դ’Էրելլեն միանգամից տեսավ, որ այս նոր հայտնաբերված բակտերիոֆագները կարող են օգնել բուժել մարդկանց հիվանդությունները, հատկապես երբ բակտերիաներն արդեն չափազանց վտանգավոր էին։ 1919 թվականին նա առաջին անգամ հաջողությամբ կիրառեց բակտերիոֆագեր թերապիա՝ բուժելով դիզենտերիայով հիվանդ մարդկանց Փարիզում։
1920–1930-ականներին բակտերիոֆագերի միջոցով սկսեցին փորձել բուժել նաև այլ բակտերիալ հիվանդություններ։ Այդ ժամանակ գլոբալ բժշկությունն մեծ հույսեր դնում էր այս մոտեցման վրա, և շատ բժիշկներ հավատում էին, որ ֆագերը կարող են փոխարինել առկա բուժումներին։
Բայց հետո հայտնվեց անտիբիոտիկների մի նոր ընտանիք, մասնավորապես պենիցիլինը, որը շատ արդյունավետորեն կասեցնում էր բակտերիաները։ Ամբողջ աշխարհում բժիշկները սկսեցին ավելի հաճախ օգտագործել անտիբիոտիկները, և մի ժամանակով բակտերիոֆագերի օգտագործումը մի քիչ մոռացվեց։
Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի կեսերից հետո գիտնականները կրկին հիշեցին բակտերիոֆագերի բուժիչ ուժը, քանի որ որոշ բակտերիաներ սկսեցին դիմադրել անտիբիոտիկներին։
~ Կարոլինա Եսայանի ուսումնական բլոգ ~ 