Մեր հարևան պետությունները՝ Պարսկաստան, Վրաստան, Թուրքյա և Ադեբրջան։
Պարսկաստան՝
Պարսկաստանի պատմությունը, կամ ավելի ճիշտ՝ Իրանի պատմությունը, ձգվում է հին ժամանակներից մինչև մեր օրերը, և այն սերտորեն կապված է մեծագույն կայսրությունների, մշակութային առաջընթացի և հասարակական փոփոխությունների հետ։ Այս պատմությունը ծագում է դեռևս հին աշխարհի դարաշրջանում, երբ Պարսկաստանում գոյություն ունեին բազմաթիվ փոքր իշխանություններ և քաղաքային պետություններ։
Հին Պարսկաստանի պատմությունը հատկապես առանձնանում է Աքեմենյան կայսրության բարձրագույն նվաճումներով։ Կյուրոս Մեծը, ով հիմնադրել է այս կայսրությունը, իր օրոք կարողացավ միավորել Ասիայի և Միջին Արևելքի բազմաթիվ տարածքներ։ Նրա հաջորդը Դարեհ Մեծն էր, ով կազմակերպեց կայսրության կառավարման համակարգը և բարեփոխումներ իրականացրեց՝ հիմնելով նրա երկարատև կայունությունը։
Սակայն Աքեմենյան կայսրության փլուզումից հետո տարածաշրջանը անցավ Սասանյան կայսրության ազդեցության տակ։ Սասանյանների ժամանակաշրջանում զարգացավ պարսկական մշակույթը, իսկ կայսրության ծաղկումը արտահայտվեց մեծ շինություններով և հասարակական բարեփոխումներով։ Սասանյան կայսրությունը թողեց մեծ գիտական և մշակութային ժառանգություն, սակայն դրա անկումը բերեց արաբների իսլամական նվաճումներին։
Իսլամական ժամանակաշրջանում Պարսկաստանը միացավ իսլամական աշխարհի ընտանիքին, և տեղի ունեցան նոր մշակութային խառնուրդներ։ Իրանում զարգացան նոր գիտական ու մշակութային ուղղություններ՝ համատեղելով պարսկական ավանդույթները և իսլամական ազդեցությունները։
Սեֆավիդյան դինաստիայի գալուստը՝ սկսած 1501-ից, բերեց Պարսկաստանի վերածնունդ։ Շահ Իսմայիլ I-ի ղեկավարությամբ հաստատվեց Շիա Իսլամը որպես պետական կրոն, և այս դարաշրջանը նշանավորվեց մշակութային ու գիտական մեծ ձեռքբերումներով։
Ապա սկսվեց Քաջարների դարաշրջանը, որը նշանավորվեց արտաքին ազդեցության աճով և ներքին քաղաքական անկայունությամբ։ Քաջարների օրոք Իրանը ներքաղաքական և սոցիալական փոփոխությունների մեծ օրեր ապրեց, սակայն բացասական սոցիալական խնդիրներ և քաղաքական ճգնաժամեր ազդեցին երկրի զարգացման վրա։
1925 թվականին Փահլավի դինաստիայի հաստատումով Իրանը փորձեց մոդեռնիզացվել՝ արևմտյան ոճի բարեփոխումների շնորհիվ։ Ռեզա Շահ Փահլավին, ով ղեկավարեց այս դինաստիան, շատ փոփոխություններ իրականացրեց, սակայն իր կառավարման ընթացքում տեղի ունեցան նաև սոցիալական անհանգստություններ ու քաղաքական ճնշումներ։
1979 թվականին տեղի ունեցած Իսլամական հեղափոխությունը, որը իրականացրեց Այաթոլլա Խոմեյնին, վերափոխեց Պարսկաստանի պետությունը՝ ստեղծելով Իսլամական Հանրապետություն։ Այս հեղափոխությունն արտահայտեց նոր սոցիալական ու քաղաքական սկզբունքներ, որոնք դեռևս ազդում են Իրանի ներքին ու արտաքին քաղաքականության վրա։
Այսպիսով, Պարսկաստանի պատմությունը՝ իր բազմազանություն և շերտերով, արտահայտում է տարածաշրջանի մեծագույն մշակութային, սոցիալական և քաղաքական փոփոխությունները, որոնք շարունակաբար ձևավորում են Իրանի ներկայիս ինքնությունը։
Վրաստան`
Վրաստանի պատմությունը բարդ ու հարուստ է, հրաշալիորեն ներկայացնելով Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի պատմական կարևորությունը։ Վրաստանի աշխարհագրական դիրքը՝ Ասիայի և Եվրոպայի սահմանագոտում, միշտ եղել է խաչմերուկ, որտեղ խառնվել են տարբեր մշակույթներ և ազդեցություններ։
Հին ժամանակներում Վրաստանում գոյություն ունեին բազմաթիվ փոքր թագավորություններ, որոնցից ամենանշանավորը Քարթլի թագավորությունն էր։ Քարթլիի տարածքում զարգացած մշակույթն ու հասարակական համակարգը մեծապես նպաստեցին տարածաշրջանի մշակութային ու տնտեսական աճին։ Այս թագավորությունները հաճախ ենթարկվել են արտաքին ազդեցությունների, մասնավորապես՝ Սասանյան կայսրության և Բյուզանդական կայսրության կողմից։
Քրիստոնեությունը ընդունելը մոտավորապես 337 թվականին Վրաստանի պատմության կարևորագույն իրադարձություններից մեկն էր։ Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվեց կրոնական կյանքում կարևոր փոփոխություններով, որոնք ձգեցին իրենց ազդեցությունը երկրի մշակույթին ու հասարակական համակարգին։
9-րդ դարում Վրաստանում հաստատված Բագրատունիների դինաստիան թագավորության վերածննդի ժամանակաշրջան բերեց։ Դինաստիան կայունություն և համաշխարհային քաղաքականությունում դերակատարություն բերեց Վրաստանին, ինչպես նաև ամրապնդեց երկրի մշակութային ինքնությունը։ Վրաստանի պատմությունը նույնքան շերտավորված էր, որքան այդ դարաշրջանի արվեստն ու մշակույթը՝ ամբողջացրած երկրում զարգացման և ստեղծագործության փայլուն շրջանը։
13-րդ դարի մոնղոլական նվաճումները, սակայն, խանգարեցին Վրաստանի զարգացմանը։ Մոնղոլները բերեցին պատերազմներ և անորոշություն, որոնք ազդեցություն ունեցան երկրի սոցիալական ու տնտեսական կյանքում։ Սակայն Վրաստանը համառորեն պայքարեց և շուտով կրկին գտավ իր ուղին։
16-րդ դարում Վրաստանը բաժանվեց մի քանի փոքր թագավորությունների՝ Կարթլի, Իբերիա և Մեգրելիա, որոնք հաճախ էին մասնակցում Օսմանյան կայսրության և Սասանյանների միջնորդության մեջ։ Այս ժամանակաշրջանը լի էր քաղաքական լարվածությամբ և արտաքին ճնշումներով։
19-րդ դարում Վրաստանը ներառվեց Ռուսական կայսրության մեջ, ինչը բերեց նոր սոցիալական և տնտեսական փոփոխություններ։ Ռուսական ազդեցությունը ձևավորեց Վրաստանի մշակույթը, ինչպես նաև ազդեց նրա ներքին ու արտաքին քաղաքականության վրա։
1991 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, Վրաստանը կրկին ձեռք բերեց անկախություն։ Այսուհետ, Վրաստանը անցավ քաղաքական ու տնտեսական փոփոխությունների՝ փորձելով վերականգնել իր նախկին դրությունը և ամրապնդել միջազգային հարաբերությունները։ Այսօր Վրաստանը ունի առաձնահատուկ մշակույթ, գեղեցիկ բնություն և հարուստ պատմական ժառանգություն, որոնք հետաքրքրում են զբոսաշրջիկներին ամբողջ աշխարհից։
Վրաստանի պատմությունը, իր բազմազանությամբ և զարմանալի զարգացումներով, ցույց է տալիս երկրի տևականը, համառությունը և կամքը՝ պահպանել իր ինքնությունը և մշակութային արժեքները, որոնք շարունակում են ձևավորել նրա ներկայիս ինքնությունը։
Թուրքյա`
Թուրքիայի պատմությունը, իր բազմազանությամբ և բազմաշերտությամբ, ներկայացնում է հարուստ մշակութային և քաղաքական ժառանգություն, որը ձգվում է հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը։ Թուրքիայի ներկայիս տարածքը ժամանակին եղել է բազմաթիվ հին քաղաքակրթությունների ցանցի մաս, որոնք թողել են իրենց հետքերը այս տարածաշրջանում։
Հնագույն ժամանակներից սկսած, Թուրքիայի տարածքում գոյություն ունեին բազմաթիվ քաղաքակրթություններ։ Բիթումի, որ այժմ գտնվում է ժամանակակից Թուրքմենստանի տարածքում, և Հիթիթները՝ որոնք իշխում էին Թուրքիայի կենտրոնական մասում, այն ժամանակաշրջանի կարևոր մշակույթներն էին։ Հիթիթների թագավորությունը, որը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 1600 թվականին, հայտնի էր իր զարգացած հասարակական ու մշակութային համակարգերով։
Հռոմեական կայսրության հետագծում, Բյուզանդական կայսրությունը, որի մայրաքաղաքը Բյուզանդիոն էր (այժմ Ստամբուլ), դարձավ տարածաշրջանի կարևոր կենտրոններից մեկը։ Այս դարաշրջանը նշանավորվեց համաշխարհային քաղաքականության մեջ Թուրքիայի տարածքի կարևոր դերով՝ մեծապես ազդելով մշակույթի և տնտեսության վրա։
1299 թվականին Օսմանյան կայսրության հիմնադրմամբ սկսվեց նոր պատմական շրջափուլ, որն իր պիկին հասավ 15-րդ դարում։ Օսմանյան կայսրությունը դարձավ աշխարհի ամենախոշոր և ազդեցիկ կայսրություններից մեկը՝ տարածվելով Աֆրիկայից մինչև Եվրոպա։ Այս ժամանակաշրջանը հայտնի է իր ճարտարապետական գլուխգործոցներով, արվեստի և գիտության մեծ առաջընթացով։ Օսմանյան դարաշրջանը նաև հայտնի է իր բազմազան մշակույթներով և տարբեր ժողովուրդների միջև համագործակցությամբ։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, Օսմանյան կայսրության անկումը հանգեցրեց Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրմանը՝ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի առաջնորդությամբ։ 1923 թվականին ստեղծված Հանրապետությունը սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ՝ ուղղված երկրի մոդեռնիզացմանը։ Աթաթուրքի կառավարությունը կենտրոնացած էր նոր օրենքների ընդունման, կրթության բարեփոխումների և տնտեսական զարգացման վրա։ Նրա ղեկավարությամբ Թուրքիան անցավ արագ փոփոխությունների՝ դառնալով ավելի առաջադեմ և միջազգային սցենարում կարևոր դերակատար։
Այսօր, 21-րդ դարում, Թուրքիան շարունակում է ունենալ մեծ ազդեցություն տարածաշրջանային և համաշխարհային քաղաքականությունում։ Երկիրը ձգտում է զարգացման, տնտեսական աճի և միջազգային հարաբերությունների ընդլայնման։ Թուրքիայի ներկայիս քաղաքական, տնտեսական և մշակութային լանդշաֆտը՝ իր հին ու նոր տարրերով, շարունակում է կարևոր դեր ունենալ միջազգային ասպարեզում։
Թուրքիայի պատմությունը, իր անցյալով և ներկայությամբ, վկայում է երկրի հզոր մշակութային և քաղաքական ժառանգությունը, որն այսօր շարունակվում է ձևավորել Թուրքիայի ինքնությունը և նրա տեղը համաշխարհային համայնքում։
Ադեբրջան՝
Ադեբրջանը, որը գտնվում է Թուրքիայի արևելյան մասում, հանդիսանում է պատմական և մշակութային կարևոր վայր։ Այս տարածքի պատմությունը ձգվում է հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը և ներկայացնում է մի շարք հետաքրքիր դրվագներ, որոնք խորապես անդրադառնում են տարածաշրջանի մշակույթի և քաղաքական կյանքի վրա։
Հին ժամանակներում Ադեբրջանը հայտնի էր որպես Աղթամար, և այն բնակեցված էր տարբեր ժողովուրդներով, որոնցից առանձնանում էին Ուրարտուի թագավորությունները։ Ուրարտուի թագավորությունը, որն առկա էր մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերում, վերահսկում էր այս տարածքը և թողեց իր հետքերը դրա մշակութային ժառանգությունում։ Ուրարտուի հնագույն հուշարձանները, որոնք պահպանվել են մինչև մեր օրերը, վկայում են այն ժամանակաշրջանի շքեղության և զարգացվածության մասին։
Միջնադարում Ադեբրջանը դարձավ տարբեր քաղաքական ուժերի բախման կենտրոն։ Այս շրջանը նշանավորվեց հույզական քաղաքական փոփոխություններով և պատերազմներով, քանի որ տարածքը գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններում։ Հայկական պատմության մեջ Ադեբրջանը հայտնի էր իր մշակութային և կրոնական նշանակությամբ։ Այստեղ գտնված հնագիտական գտածոներն ու հուշարձանները ցույց են տալիս, որ տարածաշրջանում գոյություն ունեին ակտիվ մշակութային փոխգործակցություններ։
16-րդ դարում, երբ Օսմանյան կայսրությունը սկսեց իր ընդլայնումը, Ադեբրջանը ներառվեց նրա կազմի մեջ։ Օսմանյան դարաշրջանում այս տարածքը զարգացավ ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական տեսանկյունից։ Այդ ժամանակաշրջանի ընթացքում կառուցվեցին բազմաթիվ կառույցներ, որոնք մինչ այսօր հանդիսանում են տարածաշրջանի պատմական ժառանգության մաս։ Օսմանյան կայսրությունը մեծ ազդեցություն թողեց Ադեբրջանի մշակույթի և կառավարման վրա։
20-րդ դարի սկզբին, Ադեբրջանը դարձավ Թուրքիայի Հանրապետության մաս՝ 1923 թվականին։ Այս փոփոխությունը բերեց նոր փուլ Թուրքիայի պատմության մեջ, և տարածաշրջանը սկսեց ենթարկվել նոր քաղաքական ու տնտեսական զարգացումներին։ Ժամանակակից դարաշրջանում Ադեբրջանը շարունակում է պահպանել իր պատմական և մշակութային առանձնահատկությունները, լինելով կարևոր մասը Թուրքիայի արևելյան մշակութային ու պատմական մозаիկայում։
Այսպիսով, Ադեբրջանի պատմությունը՝ իր հնագույն ժառանգությունից մինչև ժամանակակից փոփոխություններ, վկայում է այն մասին, թե ինչպես այս տարածաշրջանը ձգվում է պատմության տարբեր շերտերով՝ ձևավորելով յուրահատուկ մշակութային և քաղաքական բնութագիր, որը շարունակում է պահպանվել և զարգանալ նաև մեր օրերում։
~ Կարոլինա Եսայանի ուսումնական բլոգ ~ 